Putovanje kroz istoriju srpske štampe

21. 05. 2026.

Autor: A. Momčilović Izvor: UNS

„Student“ kao glas – Kako su studenti videli demonstracije 1991. godine i svoju ulogu u njima

Beogradske ulice u martu 1991. godine bile su mesto pobune i otpora. Blokirani mostovi i saobraćajnice, vodeni topovi i tenkovi raspoređeni širom prestonice, okupljeni građani i studenti, čiji su glasovi odjekivali ne samo ulicama, već i stranicama studentske štampe, najavili su početak “ turbulentnih“ devedesetih godina.

Martovsko izdanje lista beogradskih studenata – „Student“, koji je izlazio svakog drugog četvrtka u zimskom i letnjem semestru, 1991. godine štampan je kao dvobroj. Drugi deo bio je specijalni dodatak posvećen demonstracijama u Beogradu od 9. do 14. marta.

Miloš Jovanović sa Instituta za savremenu istoriju u tekstu „Martovske demonstracije srpske opozicije u jeku jugoslovenske krize 1991. godine“, govoreći o izveštavanju drugih medija, navodi da je list „Politika“ u najvećoj meri negativno izveštavala o ishodu demonstracija u Beogradu, dok Radio-televizija Beograd, kako piše u ovom radu, o demonstracijama nije izveštavala sve dok se nije desio sukob na Tašmajdanu i ispred zgrade Televizije.

Kako je počelo? Demonstracije 9. marta 1991. godine bile su jedan od prvih velikih sukoba opozicije i vlasti u Srbiji početkom raspada Jugoslavije. Bio je to protest opozicionih stranaka, predvođen Srpskim pokretom obnove (SPO) na čelu sa Vukom Draškovićem. „Glavni povod za organizaciju mitinga bilo je odbijanje urednika Radio-televizije Beograd da objavi demanti Srpskog pokreta obnove na komentar koji je iznet u emisiji Dnevnik 2 na RTB. Dana 16. februara komentator Slavko Budihan je u udarnom terminu na Televiziji Beograd okarakterisao SPO kao proustašku i profašističku stranku jer razmenjuje pisma sa hrvatskim predsednikom“, navodi se u tekstu istoričara Miloša Jovanovića. Srpski pokret obnove, kako autor piše u ovom tekstu, 20. februara je zakazo miting za 9. mart na Trgu Republike u 12 sati. Pored zabrane MUP-a, miting građana i opozicije održan je u centru Beograda u zakazanom terminu, uz velike sukobe demonstranata i policije. Dan kasnije, 10. marta, usledio je odgovor tadašnjih studenata beogradskog Univerziteta na dešavanja 9. marta. Protesti hiljade građana, studenata i opozicionih stranaka završeni su 14. marta. Na protestima su poginuli policajac Nedeljko Kosović i demonstrant Branivoje Milunović.

„Studentov“ specijalni dodatak

U nastojanju da se rasvetle okolnosti demonstracija, Skupština Srbije formirala je Anketni odbor zadužen za prikupljanje svih relevantnih činjenica i dokaza o sukobima na ulicama prestonice. Izveštaj ovog odbora objavljen je kao prvi tekst o protestima  u specijalnom dodatku u „Studentu“, pod naslovom „Srbi protiv Srba“.

„Težak udarac za Srbiju“ sledeći je objavljen tekst. U njemu je preneto zvanično reagovanje Ministarstva unutrašnjih poslova koje je osudilo martovski miting građana u Beogradu.

„Ministarstvo unutrašnjih poslova smatra da odgovornost za sve posledice udara na legalno izabrane organe vlasti, odgovornost za smrt dvojice ljudi, mnogo povređenih, ogromnu materijalnu i moralnu štetu po Republiku Srbiju padaju na Srpski pokret obnove i Vuka Draškovića kao direktnog i neposrednog organizatora“ piše u ovom reagovanju.

Kontinuitet otpora – nova generacija studenata u staroj borbi

Iako su prve stranice specijalnog martovskog izdanja bile posvećene zvaničnim reagovanjima institucija, organizacija i političkih aktera, beogradski studenti za to vreme nisu ostali nemi na aktuelna dešavanja.

U studentskim krugovima odvijale su se rasprave i aktivnosti podstaknute aktuelnom situacijom u prestonici, što ukazuje na to da je i akademska zajednica bila važan i angažovan deo ukupnih društvenih zbivanja.

Tome svedoči pisanje „Studenta“, koji je nakon uvodnih tekstova o zvaničnim reagovanjima i analizi demonstracija, fokus preusmerio na studente. Na narednim stranicama izveštavano je o  ulozi, stavovima i aktivnostima studenata u ovim demonstracijama.

O tome je javnost je informisao, osim „Studenta“, i Radio Studentski grad.

Dan nakon građanskog skupa, 9. marta, Radio Studentski grad u svojoj redovnoj programskoj šemi emitovao je specijalnu emisiju posvećenu događajima sa protesta. Gosti su bili predsednik Saveza Studenata Beograda Aleksandar Nikačević, potpredsednik ovog Saveza Željko Bjelajac i član Izvršnog odbora Saveza studenata Studentski grad Ilija Ćosović.

 „Četiri martovska studentska dana 1991. godine na beogradskim Terazijama moralna su ispravka velike istorijske nepravde iz 1968. godine“, pisalo je između ostalog u tekstu pod naslovom „Nežna, vrlo nežna, plišana (r)evolucija.

Iako su se Studentski protesti 1968. godine održali u različitim istorijskim i političkim okolnostima u odnosu na demonstracije studenata u Beogradu 1991. godine, studenti su u oba slučaja prepoznati kao simbol otpora, pobune i promena.

„Tamo gde su studenti 1968. stali, što zbog represije, što zbog vlastitih iluzija sada je definitivno dokrajčeno: u Srbiji i Jugoslaviji boljševizam je najzad mrtav! Na Terazijama je srušen nevidljiv berlinski zid tzv.realnog socijalizma u Jugoslaviji“, piše u ovom tekstu.

Autor teksta je demonstriranje studenata, počev od sedećih demonstracija, preko deljenja cveća policajcima, do javnih poziva liderima SPS-a, SPO-a i ostalih stranaka da dođu i sednu na pločnik među njima, opisao kao „gandijevski metod bunta“.

„Studentski četvorodnevni otpor najzad je poništio sve suturensko, sve mutno što je za proteklih nekoliko godina isplivalo na politički, ekonomski i uopšte društveni vrh Srbije“, piše u ovom tekstu.  

Navodi se i to da je na beogradskim Terazijama, zahvaljujući studentima, prevagnula “progresivna, moderna i evropska Srbija“, a nije ni slučajno, piše autor, što je aktuelna pesma u studentskom pokretu bila kompozicija Bitlsa „Dajte šansu miru“.

Studentski bunt u prepoznatljivom obrascu iz 1968. godine

Prema pisanju „Studenta“ prvi dani studentskih demonstracija 1991. godine  podsećali su na već viđen početak studentskih protesta u Beogradu u junu 1968. godine. Sve je počelo spontanim okupljanjem studenata u Studentskom gradu u  Novom Beogradu, dan nakon građanskog okupljanja u centru Beograda 9. marta.

Međutim studentski glas otpora i pobune vrlo brzo se proširio izvan studentskih krugova na ulice prestonice, gde je prerastao u masovni studentski pokret.

 U tekstu „Dva ključna događaja“ navodi se da su studenti spontano počeli da demonstriraju u okviru Studentskog grada, a da je „okidač“ bio večernji dnevnik TV Beograd i “gomila laži koja se sručila na studente“.

„Potonjem uspešnom osvajanju slobodne teritorije ispred Terazijske česme i četvorodnevnom, neponovljivom času demokratije  prethodila su dva velika iskušenja. Iskušenja koja su lako mogla biti završena novim prolivanjem krvi“, objavljeno je u ovom tekstu.

Više od pet hiljada studenata, u nameri da se njihov glas čuje izvan akademskih krugova, krenulo je iz Studentskog grada ka centru zbivanja. Nakon ozbiljnog sukoba sa policijom na Brankovom mostu  zvanično su počele studentske demonstracije 10. marta, a nežnu plišanu (r)evoluciju, prema pisanju „Studenta“ više niko nije mogao da zaustavi.

Centar studentskog okupljanja postala je Terazijska česma i plato u njenoj blizini. Tokom četvorodnevne studentske borbe, studentima su se pridružili brojni građani, srednjoškolci, profesori, ali i javne ličnosti.

U radu Miloša Jovanovića o martovskim demonstracija 1991. godine navodi se da su se sa Terazijske česme, već prve večeri studentskih demonstracija - 10. marta, okupljenima obratili student Žarko Jokanović, lider Srpske svetosavske stranke Žarko Gavrilović, predsednik DS-a Dragoljub Mićunović, poslanik DS-a Zoran Đinđić, rok pevač Bora Đorđević i glumci Tihomir Arsić i Branislav Lečić.

Od studentskih zahteva do demokratizacije u društvu

Sa platoa na Terazijama studenti su uputili jasno definisane zahteve.

Prema pisanju „Studenta“ oni su tražili „da se iz zatvora puste svi uhapšeni učesnici demonstracija 9. marta, da ministar unutrašnjih poslova Radmilo Bogdanović, “zbog bespotrebne, brutalne intervencije milicije prema učesnicima“, podnese ostavku, da se sa ulica Beograda povuku jedinice JNA, ali i da se utvrdi krivična i druga odgovornost svih učesnika demonstracija“.

Među studentskim zahtevima bilo je i onih koji su se odnosili na medije i objektivno informisanje javnosti.

Kako se navodi u ovom listu, studenti su zahtevali: „da odgovorni ljudi na TV Beograd podnesu ostavke, da se u informisanju javnosti TV Beograd ubuduće rukovodi isključivo profesionalnim novinarskim principima, a ne stranačkim i pojedinačnim interesima i da se obezbedi nesmetan rad nezavisne televizije Studija B i Radija 92“.

„Ovim se zahtevima studenti stranački ne opredeljuju već, polazeći sa principijalnih pozicija, traže stvaranje preduslova za istinsku demokratizaciju društvenih odnosa i pravnog sistema koji će onemogućiti zloupotrebe, bilo vlasti, bilo demokratskih tekovina“, istakao je Zbor studenata, a preneo „Student“.

Milošević i studenti

Čitajući tekstove u ovom studentskom listu, moglo bi se reći da u danima studentske i građanske borbe, reakcija vladajuće partije nije izostala.

Tadašnji predsednik Republike i lider vladajuće Socijalističke partije Srbije (SPS) Slobodan Milošević na početku protesta se obratio porukom koju je „Student“ objavio pod naslovom „Mir će pobediti nasilje“, a u kojoj je on, kako piše u tekstu, pozvao građane na mir. 

„Danas je u Srbiji u Beogradu napadnuta najveća vrednost koju ima naša zemlja i naš narod, a mir je osnovni uslov bez koga ni jedan problem koji imamo, a imamo ih mnogo, ne možemo uspešno da rešimo“, glasila je između ostalog njegova poruka.

Studenti su u danima protesta, prema pisanju „Studenta“, imali mogućnost da direktno komuniciraju sa državnim vrhom, tokom posete delegacije Saveza studenata Studentskog grada i Saveza Studenata, predsedniku države i predsedniku Vlade Dragutinu Zelenoviću.

Studenti su još jednom istakli razloge protesta i svoje zahteve, a predsednik Milošević, kako je „Student“ objavio, objasnio je da „rukovodstvo Srbije ceni mišljenje studenata i da će njihovi zahtevi biti razmatrani, ali po zakonom predviđenoj proceduri“.

Kada je reč o odnosu tadašnje vladajuće partije prema studentskim protestima, analizirajući izveštavanje „Studenta“, treba pomenuti da je martovsku studentsku pobunu obeležila „iznenadna“ poseta Miloševića Univerzitetu i razgovor sa studentima i profesorima.

Ovaj događaj je objavljen u „Studentu“ pod naslovom „(Zlo)upotreba demokratije“, a u njemu između ostalog piše da ova poseta „ništa manje neće ostati zapamćena po nekulturi dijaloga i ponašanja koju je pokazao deo studenata“.

Inače, zanimljivo je to što ovaj tekst, po rečima autora, otvara prostor za preispitivanje studentske borbe i autentičnosti njihovih zahteva.

Solidarnost sa studentima: Telegrami podrške od kolega iz Niša i Prištine

Podrška studentima nije dolazila samo od univerzitetske zajednice u Beogradu, već i od koelginica i kolega iz drugih gradova. Solidarnost su iskazale i pojedine političke organizacije, lekari, novinari, učenici osnovnih i srednjih škola, dok su se među onima koji su pružili podršku našli i brojni građani.

„Pružamo punu podršku studentima beogradskog univerziteta. Osuđujemo primenu sile prema studentima. Tražimo dalje objektivno i pravovremeno informisanje. Zalažemo se za mirno i demokratsko rešenje nastale situacije u ime principa demokratije“, pisalo je u poruci podrške od Univerzitetskog odbora Saveza studenata u Nišu, a objavljeno je u „Studentu“ pod naslovom „Telegrami beogradskim studentima“.

Od Saveza studenata Univerziteta u Prištini poruka je glasila: „U nemogućnosti da se na neki drugi način organizujemo zbog složene političke situacije na Kosovu i Metohiji, u ime studenata u Prištini sa nastave na srpskohrvatskom jeziku šaljemo punu podršku kolegama – studentima beogradskih univerziteta sa željom i nadom da istraju u ispunjenju svojih opravdanih zahteva. Podržavamo razum i demokratski način rešavanja nastalih problema, a sve u cilju neprolivanja srpske krvi“.

„Bili smo premladi za 1968. godinu, ali nismo stari za 1991. godinu. Uz vas smo i volimo vas“, bila je poruka grupe novinara na srpskom jeziku Televizije Priština.

Kraj “plišane revolucije“

Studentska borba, kada su u pitanju martovske pobune 1991. godine, završena je 14. marta. „Plišani junaci terazijske česme“, kako su nazvani studenti u jednom od tekstova u „Studentu“, obratili su se okupljenim građanima na Terazijama zvaničnim saopštenjem, a jedan od razloga koji su naveli za prekid protesta bio je da su „studentski zahtevi ili ispunjeni ili je njihovo (sasvim izvesno) ispunjenje u toku“.

Miloš Jovanović u radu „Martovske demonstracije srpske opozicije u jeku jugoslovenske krize 1991. godine“ navodi da je “kontinuitet medijske propagande na RTB mobilisao studente iz Studentskog grada na Novom Beogradu“.

Zaključuje i to da su studenti nakon uspešnog otpora policijskoj represiji, uspeli da otpočnu višednevne mirne demonstracije, a pridružili su im se brojni građani, pevači, glumci, književnici i pojedini političari.

„Ovi protesti zvanično su imali nestranački karakter, bez obzira na činjenicu što se većina zahteva poklapa sa zahtevima opozicionih stranaka sa mitinga 9. marta. Upravo karakter ovakvih protesta je bio jedan od razloga što je vladajuća partija otupila oštricu napada na opoziciju i na kraju popustila i pristala da ispuni zahteve okupljenih studenata“, naveo je on u svom radu.

„Bili su to dani borbe za istinu i demokratiju, dani od kojih počinje novo računanje vremena. Besne noći u kojima smo na pobedu jurišali ljubavlju i istinom, pobedu u kojoj smo istrajali. Najlepše promrzle noći u kojima smo odrasli brzinom svetlosti“, utisak je jedne učesnice studentskih demontracija, koje je zabeleženo u „Studentu.

Martovsko izdanje „Studenta“ završeno je simbolično. „Dajemo časove demokratije, šifra:beogradski studenti“, pisalo je na poslednjoj strani studentskog nedeljnika.

Članovi redakcije „Studenta“ u martu 1991. godine Vršilac dužnosti glavnog i odgovornog urednika bio je Dušan Marić, piše u impresumu ovog studentskog nedeljnika. Redakciju su činili: Dušan Cicvara, Svetlana Đurđević, Saša Radojević, Srđan Dragojević, Srđan Pečenić (grafički urednik), Mirjana Đikanović (tehnički saradnik) i Vasa Ranković (fotoreporter). U impresumu su kao stalni saradnici navedeni: Vladimir Milić, Saša Savović, Ratomir Milić, Cvijetin Milivojević, Simo Marić, Slobodan Stanković, Ranko Pivljanin, Filip Mladenović, Slobodan Simić, Aleksandar Konjikušić, Željko Đorđević, Bojan Đorđević, Boris Trbić, Marija Petričević, Miroslav Tošić i Siniša Stanković. Specijalno martovsko izdanje uređivao je Dušan Marić, dok su fotografije sa demonstracija, prema navodima u „Studentu“, zabeležili: Vasa M. Ranković, Saša Savović, Nikola Novaković, Slobodan Stanković, Vladan Marinković, Zvezdan Mančić, Vlada Dimitrijević, Vojislav Mitrić.